« حاصل آنكه پس از سپرى شدن زمان شعراى سلاجقه در مرتبه شعر ترقى حاصل نشد . بلكه روزبروز از مرتبه اعلى ميل به مرتبه اوسط نمود تا به سلمان ساوجى و امثال او رسيد . جمعى متوسطين در اين ميانه از تغزلسرايى دم زدند كه به جز جناب خواجه شمس الدين محمد حافظ كه غزلياتش مطبوع طباع اهل صورت و معنى آمده ، كمتر ديوانى از آنان مانده كه پسنديده آيد و شنيدن را شايد ، تا به‌تدريج از مقام اوسط نيز تنزل نموده به مرتبه ادنى رسيد . در زمان تركمانيه و صفويه طرزهاى نكوهيده عيان شد . طريقه انيقه انتظام قصيده فريده فصيحه و شيوه شيواى موعظه و نصيحت و حكميات و زهديات و حماسيات كه رسم فصحات ماتقدم بود بالكليه برافتاد . . . و غزل را چون قرارى معين نبود بهرنحويكه طبايع سقيمه و سليقه نامستقيم آنان رغبت كرد پريشان گويى و ياوه‌سرائى و بيهوده‌سرائى آغاز نهادند . . . و به عوض صنايع بديعه و بدايع لطيفه مطالب شنيعه و مقاصد كثيفه در درج اشعار تضمين فرمودند . . . خاصه در اواخر صفويه و افشاريه و اوايل زنديه و الواريه چند تن را سليقه بر احياى شيوه متقدمين قرار گرفت . . . و به غايت جوشيدند و كوشيدند و كسوت جد و جهد پوشيدند و مردم را از طرز نكوهيده متأخرين منع كردند . . . « 1 » » اين ارزيابى درباره شعر دوره صفوى را كه در مطالعات محمد تقى بهار ( متوفى 1330 / 1951 ) شاعر و پژوهشگر برجسته ادبى معاصر ايران منعكس شده « 2 » ، منتقدان معاصر پيگيرى كردند « 3 » . آن پژوهشگران ادبى معاصر هم كه چندان عنايتى به دوره صفويه نداشتند و آن‌را دوره‌اى خشك و بىبار و مسبب زوال و انحطاط فرهنگ و معارف ايران مىپنداشتند ، بر اين سبك هرچه بيشتر تاختند « 4 » . البته همه پژوهشگران چنين نظرى درباره شعر سبك هندى نداشتند . نهضت بازگشت ادبى ايران در نزد منتقدان خارج از ايران در هند ، عثمانى ، افغانى و آسياى مركزى از اقبال چندانى برخوردار نشد و آنها به تحسين و تمجيد خود از آثار و اشعار عرفى ، صائب ، نظيرى ، كليم و غير آن ادامه دادند . نقّاديهاى جاندارى كه در آثار هندى درباره بعضى از شعرا ديده مىشود ، خود سبك هندى را آماج حملات قرار نداده ، بلكه از ناروائيها و ناكاميهاى بعضى از شعراى آن بحث كرده است « 5 » . شبلى نعمانى در سومين جلد از شعر العجم خود به زبان اردو ، با اينكه از بعضى

--> ( 1 ) - هدايت ، جلد 1 ، صص 10 - 9 . ( 2 ) - نگاه كنيد به مجموعه مقالات ادبى او ، بهار و ادب فارسى ، چاپ محمد گلبن ( تهران ، 1972 م . ) ، صص 43 به بعد . ( 3 ) - درخصوص شرح جديدى از اين نظريه نگاه كنيد به : آرين‌پور ، جلد 1 ، صص 13 - 17 . ( 4 ) - نامه محمد قزوينى منقول در LHP ، جلد 4 و شرح قاسم غنى برگزيده‌اى از ابيات مهمى از اشعار سبك هندى در يادداشتها ، جلد 10 ، چاپ غنى ( لندن ، 1984 م . ) ، ص 621 . ( 5 ) - يك نمونه جذاب نقد مفصل سراج الدين آرزو به شعر حزين ( منقول در سرشك ، صص 53 - 40 ) و جواب تند آزاد بلگرامى به آن در خزانه .